Beleidsplan UKB 2001-2003
Vooraf
In februari 2000 heeft het ukb, het samenwerkingsverband
van de Universiteitsbibliotheken, de Koninklijke
Bibliotheek en niwi, zijn beleidsagenda voor de komende
jaren gepresenteerd.
In de loop van 2000 zijn er verschillende bijeenkomsten
geweest, waarop diverse onderdelen van de beleidsagenda
zijn bediscussieerd, door ukb alleen, of in de
confrontatie met anderen:
op 6 april vond een brainstormdag voor alle leden van het
ukb plaats in de Koninklijke Bibliotheek;
op 18 en 19 mei werd er een conferentie gehouden in de
Ruwenberg te St. Michielsgestel, waaraan de leden van het
ukb deelnamen, leden van cvdur en vertegenwoordigers van
oclc/Pica;
en op 22 en 23 juni ontmoetten het ukb en zijn Vlaamse
tegenhanger, de vowb elkaar tijdens een bijeenkomst in
Antwerpen, onder auspiciën van Sabido.
In deze bijeenkomsten zijn de onderdelen van de
beleidsagenda steeds verder ingevuld. Het
concept-beleidsplan is tenslotte op 8 november besproken
in de Stuurgroep iwi, om te kunnen afstemmen met het
meerjarenplan van iwi.
Ontwikkelingen
Eén van de belangrijkste ontwikkelingen in het
wetenschappelijke informatielandschap is de veranderende
positie daarin van de verschillende spelers:
universiteiten ontwikkelen zich tot uitgevers door het
zelf publiceren van wetenschappelijke resultaten,
uitgevers verlaten hun traditionele distributiekanalen en
richten zich rechtstreeks tot hun afnemers, bibliotheken
veroveren een nieuwe faciliterende rol tussen deze beide
en geven hun traditionele taken nieuwe inhoud. Deze
veranderingen zijn mede het gevolg van de technologische
revolutie waar we ons middenin bevinden, en waarvan het
einde nog niet in zicht is. Steeds meer ligt het accent
op het digitaal ter beschikking stellen van informatie,
waardoor het voor de klanten niet meer uitmaakt waar de
informatie zich precies bevindt. Toegang geven tot is
belangrijker dan in bezit hebben.
Op deze informatiemarkt-in-beweging wil het ukb zich
verder ontwikkelen tot een speler, waarvan de leden zowel
op lokaal niveau als (inter)nationaal een duidelijke
visie uitdragen aangaande de beoogde kwaliteit van
dienstverlening en de mogelijkheden die bibliotheken
daarin kunnen aanbieden. Het ukb heeft daarom als leidend
beginsel: samen sterker door samenwerken. Die
samenwerking reikt verder dan bibliotheken, en verder dan
Nederland. Ukb zal waar mogelijk ook met anderen
allianties sluiten.
Doelstellingen en instrumenten
1. Bevorderen van het aanbod van wetenschappelijke
informatie in elektronische vorm: alle in Nederland
geproduceerde wetenschappelijke informatie op het
Internet.
De universiteit als informatieproducent nieuwe stijl
betekent, dat het niet langer gaat om het leveren van
artikelen en boeken voor publicaties van of via
uitgevers, maar om het rechtstreeks op de eigen server
elektronisch publiceren van onderzoeksresultaten, alsmede
onderwijsmateriaal. Ukb wil de ontwikkeling van het
elektronisch publiceren mee bevorderen, o.a. door het
Open Archives Initiative te ondersteunen. Bibliotheken
zijn deskundigen bij uitstek op het gebied van verzamelen
en beheren van dataverzamelingen.
Aan dergelijke Open Archives zitten zowel technische als
inhoudelijke aspecten: hoe te komen tot een
gestandaardiseerde infrastructuur en wat is de beste
manier om de inhoud van de productie te stroomlijnen.
Inhoud (content) moet verworven worden, niet alleen
van de universiteiten zelf, maar ook van of via
onderzoeksinstellingen als nwo en knaw, met wie ukb
allianties zal moeten sluiten.
Ukb heeft een werkgroep e-publishing / elektronisch
publiceren als instrument om deze doelstelling te
bereiken (zie bijlage).
2. Verbeteren van de toegankelijkheid van
wetenschappelijke informatie.
Juist door het niet meer in eigendom hebben van de door
klanten verlangde informatie, wordt de positie van
bibliotheken tegenover uitgevers kwetsbaarder. Een
belangrijk speerpunt van ukb is daarom ook het maken van
goede afspraken met uitgevers over prijzen en toegang tot
informatie; goede afspraken zowel in commerciële als in
juridische zin. Ukb heeft daarvoor een speciale werkgroep
"Relatie met uitgevers" (zie bijlage) die
onderhandelt over licenties, en de belangen van alle
ukb-instellingen behartigt voor zo breed mogelijke
toegang tegen zo gunstig mogelijke voorwaarden. Voor de
onderlinge afstemming heeft ukb een licentie-coördinator
aangetrokken, tevens lid van de werkgroep.
Als het de klant niet meer uitmaakt, waar de informatie
die hij nodig heeft vandaan komt, dienen instellingen
ervoor te zorgen, dat dan ook alle informatie vanaf één
plek bereikt kan worden. Dit betekent voor ukb het
streven naar optimale technische integratie van het
informatieaanbod op zowel lokaal, landelijk als
internationaal niveau. Ukb is een werkgroep integratie en
linking van bestanden begonnen, die met aanbevelingen
moet komen over het wederkerig linken van bronnen, op
basis van ervaringen met o.a. ozis. Ukb betrekt hier
Cvdur bij. Het gaat hierbij dus om het verbinden van
primaire, secundaire en tertiaire informatiebestanden,
met andere woorden: "content", catalogi /
referentiebestanden en managementinformatiesystemen.
Informatie die niet gevonden wordt, is onbruikbaar.
Daarom acht ukb het van groot belang, "de
informatieruimte te structureren en doorzoekbaar te maken",
d.w.z. de ontsluiting van vooral elektronische informatie
krachtig te bevorderen. Het is van strategisch belang dat
ukb op dit gebied nauw samenwerkt met (inter)nationale
specialisten op het gebied van "catalogiseren" van
elektronische bronnen, vooral met specialisten van
oclc/Pica. Het doorzoekbaar maken van de informatieruimte
houdt verder in, de kwalitatieve ontsluiting van
internetbronnen via (subject)gateways, als ook de verdere
gezamenlijke vormgeving van de Virtuele Wetenschappelijke
Bibliotheek (vwb).
Dezegroeit door het aanbod van nieuwe elektronische
publicaties, maar vooral ook door de retrospectieve
digitalisering van al in gedrukte vorm in bibliotheken
aanwezige publicaties, zoals tijdschriften en ander
veelgevraagd materiaal. Ukb wil hiervoor een pilot "retrodigitalisering
tijdschriften" opstarten.
3. Integratie van de informatievoorziening in het
onderwijsproces (onderwijsvernieuwing, ict in het
onderwijs).
Vanouds hebben bibliotheken instructie verzorgd voor
studenten en andere klanten over het zoeken en vinden van
informatie, het aanleren van de z.g.
informatievaardigheden. In de elektronische omgeving zijn
deze vaardigheden nog meer van belang, waarbij de
aandacht meer verschuift van het vinden naar het
beoordelen van de resultaten. Selectie van bronnen op
kwaliteit was altijd al een sterk punt van bibliotheken,
en in een omgeving waar met één trefwoord een
gigantische stroom informatie gegenereerd wordt, is een
dergelijke vaardigheid van groot belang. De rol van
bibliotheken als docent zal in deze alleen maar toenemen.
Daarnaast zal steeds meer een beroep gedaan worden op
bibliotheken om ondersteuning bij de inpassing van
elektronische bronnen in het curriculum van de vakgroepen
(digitale leeromgeving). Ook hierbij is de technische
ondersteuning in het vervaardigen en gebruikmaken van
informatie door bibliotheken onmisbaar.
Ukb wil nader onderzoeken, hoe zowel de integratie van
bronnen in het curriculum, als de ondersteuning aan
studenten en docenten het beste vorm kan krijgen.
4. Bewaren van elektronische informatie.
Het bieden van toegang tot oudere elektronische
informatie is alleen mogelijk, als enerzijds goede
afspraken in de contractuele sfeer met uitgevers worden
gemaakt over "perpetual access", maar nog
belangrijker, als anderzijds die informatie technisch nog
toegankelijk is. Door de snelle vervanging van hardware
en software en de nog onbekende vervalsnelheid van
digitale data zijn elektronische publicaties al in korte
tijd ontoegankelijk. Daarnaast zijn er nog websites en de
daarop ter beschikking gestelde informatie, die van de
ene dag op de andere vervangen of beëindigd kunnen
worden. Ukb ziet het bewaren van elektronische informatie
als een belangrijk onderwerp dat een gezamenlijke, liefst
internationale aanpak vereist. Ukb sluit zich daarom
graag aan bij de resultaten van onderzoek en
deelprojecten die op dit gebied op lokaal en
(inter)nationaal niveau worden uitgevoerd door onder
andere de kb, en onder de paraplu van iwi.
5.a. Bevorderen van efficiency en effectiviteit van de
wetenschappelijke informatievoorziening in het algemeen.
Het eerste belang van de universiteitsbibliotheken is
natuurlijk om goed te functioneren op lokaal niveau,
binnen de eigen instelling. Ukb wil echter de gedachte
uitdragen dat door samenwerking, in de vorm van
bijvoorbeeld gemeenschappelijke onderhandeling en inkoop,
landelijk collectie-management, actuele
managementinformatie en gezamenlijke pr de
ukb-bibliotheken als consortium een belangrijke speler in
het landelijke informatieveld kunnen zijn.
Ukb zal daarom in 2001 met een eigen informatieve website
komen, geregelder publiciteit zoeken en genereren over
gezamenlijke successen en zich actiever opstellen in
kwesties de (wetenschappelijke) informatievoorziening
betreffende.
5.b. Bevorderen van efficiency en effectiviteit met
betrekking tot de klassieke bibliotheek
Ukb legt voor de komende jaren sterk de nadruk op de
elektronische ontwikkelingen. Dit laat onverlet, dat het
overgrote deel van de ukb-collecties vooralsnog bestaat
uit papieren werken: monografieën, seriewerken,
tijdschriften. Juist ook voor en tussen de gedrukte
collecties streeft ukb naar een steeds betere afstemming
bij zowel aanschaf als afstoten (deselectie). Het
belangrijkste instrument voor landelijk
collectiemanagement (cvc) wordt in de loop van 2001
geëvalueerd; ook zullen andere ukb-commissies beoordeeld
worden op hun functioneren en inbreng binnen het
ukb-beleid. Op basis van deze evaluaties zullen nieuwe
doelen en wensen geformuleerd worden ten aanzien van de
gedrukte collecties, met name die op het gebied van de
Geesteswetenschappen waar de afhankelijkheid van gedrukt
materiaal het langst blijft bestaan. Ten aanzien van het
oude(re) bezit zal ukb actief aanhaken bij de
ontwikkelingen op het gebied van behoud, conservering en
digitalisering van collecties, en aandacht voor de
museale aspecten bevorderen.
Tot slot
De ontwikkelingen in de informatietechnologie en in de
informatievoorziening gaan dermate snel, dat een
beleidsplan op dit terrein geregeld moet worden
bijgesteld. Eind 2001 zal ukb het beleidsplan toetsen, en
wordt zonodig een aangepaste versie uitgebracht.
Ukb, november 2000
